“ข้าวไร่ไทย” ต่อยอดงานวิจัย สืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่น

จาก “ข้าวไร่” สู่โอกาสใหม่ งานวิจัยไทยเพิ่มมูลค่าพันธุ์ข้าวพื้นเมือง สร้างรายได้คืนสู่ชุมชน

ข้าวไม่ได้เป็นเพียงอาหารหลักของคนไทย แต่ยังเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต ภูมิปัญญา และเศรษฐกิจของชุมชนในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะ “ข้าวไร่” หรือข้าวที่ปลูกในพื้นที่ดอนและพื้นที่สูง โดยอาศัยน้ำฝนตามฤดูกาล

อย่างไรก็ตาม ข้าวไร่พื้นเมืองหลายสายพันธุ์กำลังเผชิญความเสี่ยงที่จะหายไป เนื่องจากมีข้อจำกัดด้านผลผลิตและสามารถเพาะปลูกได้เพียงปีละครั้ง ทำให้เกษตรกรจำนวนหนึ่งหันไปปลูกพืชชนิดอื่นที่ให้ผลตอบแทนมากกว่า

ปัญหานี้จึงกลายเป็นโจทย์สำคัญของงานวิจัยไทย ที่พยายามเปลี่ยน “ข้อจำกัดของข้าวไร่” ให้กลายเป็นโอกาส ด้วยการพัฒนาตั้งแต่การคัดเลือกสายพันธุ์ การปลูก การแปรรูป ไปจนถึงการสร้างตลาดและผลิตภัณฑ์มูลค่าเพิ่ม

งานวิจัยข้าวไร่ เริ่มจากการเข้าใจ “พื้นที่” และ “สายพันธุ์”

หนึ่งในงานวิจัยที่น่าสนใจดำเนินการโดยนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยขอนแก่น ซึ่งศึกษาการคัดเลือกข้าวไร่พันธุ์พื้นเมืองที่สามารถทนต่อสภาพดินที่ขาดธาตุฟอสฟอรัส

ประเด็นสำคัญคือพื้นที่เพาะปลูกข้าวไร่จำนวนหนึ่งมีลักษณะเป็นดินทรายหรือดินร่วนปนทราย ซึ่งมีข้อจำกัดในการกักเก็บธาตุอาหาร ทำให้พืชได้รับสารอาหารที่จำเป็นต่อการเจริญเติบโตไม่เพียงพอ

ทีมวิจัยจึงนำข้าวพื้นเมืองกว่า 150 สายพันธุ์มาทดสอบความสามารถในการทนต่อภาวะขาดฟอสฟอรัส ก่อนค้นพบสายพันธุ์ที่มีคุณสมบัติโดดเด่นจำนวน 12 สายพันธุ์ ทั้งในด้านผลผลิต ปริมาณอะไมโลส และสีของเมล็ดข้าว

แนวทางดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า การพัฒนาการเกษตรไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากการนำพันธุ์ใหม่จากภายนอกเข้ามาเสมอไป แต่สามารถใช้ทรัพยากรทางพันธุกรรมที่มีอยู่ในท้องถิ่นมาศึกษาและต่อยอดให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ได้

 

จากข้าวที่ผลผลิตน้อย สู่ “ข้าวที่มีคุณค่าเฉพาะตัว”

หนึ่งในข้อจำกัดของข้าวไร่คือผลผลิตต่อไร่ที่ค่อนข้างต่ำ เมื่อเทียบกับข้าวนา ทำให้การขายข้าวในรูปแบบวัตถุดิบเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอต่อการสร้างรายได้ที่จูงใจเกษตรกร

นักวิจัยจึงมองหาจุดเด่นอื่นของข้าวพื้นเมืองเข้ามาชดเชยข้อจำกัดด้านปริมาณผลผลิต เช่น “ข้าวสี” ที่มีสารสำคัญและคุณลักษณะเฉพาะตัว

ตัวอย่างเช่น ข้าวเหนียวดำม้งและข้าวเมล็ดฝ้าย ซึ่งมีรงควัตถุในเมล็ดและสารแอนโทไซยานิน ก่อนนำมาผสมกับข้าวสีอื่นเพื่อพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ “ข้าว 3 สี” ที่มีความแตกต่างจากข้าวทั่วไป และสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มจากความโดดเด่นของสายพันธุ์ได้

นี่คือแนวคิดสำคัญของการทำเกษตรในยุคใหม่ เพราะ “มูลค่า” ของผลผลิตไม่ได้ขึ้นอยู่กับปริมาณเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกิดจากคุณสมบัติ แหล่งที่มา ความแตกต่าง และการนำองค์ความรู้มาสร้างผลิตภัณฑ์ใหม่

 

ไม่หยุดแค่การปลูก แต่ต่อยอด “ข้าว” สู่ผลิตภัณฑ์ใหม่

อีกส่วนหนึ่งที่น่าสนใจของงานวิจัย คือการนำข้าวไร่ไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ที่หลากหลาย ทั้งอาหาร ขนมเพื่อสุขภาพ รวมถึงผลิตภัณฑ์ในกลุ่มเวชสำอาง

แนวทางนี้ช่วยให้ข้าวไม่ได้จบลงที่การขายเป็นเมล็ดข้าวเพียงอย่างเดียว แต่สามารถเข้าสู่ห่วงโซ่การผลิตที่มีมูลค่าสูงขึ้น โดยอาศัยความร่วมมือระหว่างนักวิจัย มหาวิทยาลัย ชุมชน และภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง

เมื่อวัตถุดิบท้องถิ่นถูกนำมาแปรรูปและสร้างผลิตภัณฑ์ที่มีตลาดรองรับ เกษตรกรก็มีโอกาสได้รับผลตอบแทนจากข้าวมากกว่าการขายผลผลิตขั้นต้นเพียงอย่างเดียว

“ข้าวไร่” กับการสร้างเศรษฐกิจให้ชุมชน

ตัวอย่างที่สะท้อนผลของแนวทางดังกล่าวคือชุมชนบ้านหนองแซง จังหวัดขอนแก่น ซึ่งได้รับการส่งเสริมให้ปลูกข้าวไร่บางสายพันธุ์ในช่วงเว้นว่างจากการปลูกอ้อย

การนำพื้นที่ว่างกลับมาใช้ประโยชน์ ทำให้ข้าวไร่กลายเป็นอีกหนึ่งกิจกรรมที่ช่วยสร้างรายได้เสริมให้กับครัวเรือน ขณะเดียวกัน การผลิตเมล็ดพันธุ์ที่ต้องอาศัยการดูแลเป็นพิเศษก็สามารถสร้างผลตอบแทนที่สูงกว่าข้าวไร่ทั่วไป และมีภาคอุตสาหกรรมเข้ามารับซื้อเพื่อนำไปใช้เป็นวัตถุดิบสำหรับการสกัดสารสำคัญหรือแปรรูปต่อยอด

ผลลัพธ์จึงไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในระดับเกษตรกร แต่ยังช่วยให้เกิดเงินหมุนเวียนภายในชุมชน และทำให้คนรุ่นใหม่เห็นว่าการกลับมาทำงานในบ้านเกิดสามารถเป็นอีกหนึ่งทางเลือกในการสร้างอาชีพได้

 

รักษาพันธุ์ข้าวพื้นเมือง คือการรักษาทั้ง “ความหลากหลาย” และ “โอกาส”

สิ่งที่น่าสนใจจากกรณีข้าวไร่ไทย คือการมองการอนุรักษ์พันธุ์ข้าวพื้นเมืองให้มากกว่าการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ไว้เพียงอย่างเดียว

เพราะหากพันธุ์ข้าวพื้นเมืองสามารถถูกนำมาศึกษา พัฒนา และสร้างตลาดที่เหมาะสมได้ การอนุรักษ์ก็สามารถเดินไปพร้อมกับการสร้างรายได้ให้กับชุมชน

พันธุ์ข้าวแต่ละสายพันธุ์มีคุณลักษณะที่แตกต่างกัน และหลายสายพันธุ์มีความเหมาะสมกับสภาพแวดล้อมในพื้นที่ที่ถูกพัฒนามาเป็นเวลานาน การนำจุดเด่นเหล่านี้มาต่อยอดด้วยงานวิจัยและนวัตกรรม จึงเป็นอีกแนวทางหนึ่งในการสร้างระบบเกษตรที่เชื่อมโยงตั้งแต่ “ต้นน้ำถึงปลายน้ำ”

ในมุมของ ESG เรื่องนี้จึงไม่ได้พูดถึงเพียง “ข้าว” แต่เชื่อมโยงไปถึง สิ่งแวดล้อม สังคม และเศรษฐกิจ ตั้งแต่การใช้พันธุ์พืชที่เหมาะสมกับพื้นที่ การรักษาความหลากหลายทางพันธุกรรม การสร้างอาชีพให้เกษตรกร ไปจนถึงการเพิ่มมูลค่าผลผลิตผ่านงานวิจัยและนวัตกรรม

ท้ายที่สุด การทำให้ข้าวพื้นเมืองยังคงอยู่ อาจไม่ใช่เพียงการบอกให้คนรุ่นใหม่ “รักษาของเดิม” แต่คือการทำให้พวกเขามองเห็นว่า ภูมิปัญญาเดิมสามารถต่อยอดเป็นโอกาสใหม่ได้

และเมื่อ “ข้าวไร่” ไม่ได้เป็นเพียงข้าวที่ให้ผลผลิตต่อไร่น้อย แต่กลายเป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตภัณฑ์ใหม่ สร้างรายได้ และสร้างงานในท้องถิ่น การรักษาพันธุ์ข้าวพื้นเมืองก็อาจกลายเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างอนาคตให้กับชุมชนไทยได้เช่นกัน

 

ที่มา : salika

 

เรื่องอื่นๆที่น่าสนใจ : อิฐจากกากกาแฟ เปลี่ยน Coffee Waste สู่ “วัสดุยั่งยืน” – ESG Universe